Jak pamiętacie podczas wykopalisk pobieraliśmy próbki gleby… Dziś wracamy z krótkim podsumowaniem autorstwa dra Artura Teodorskiego z Wydziału Geologii UW.
Badania geomorfologiczne polegające na analizie rzeźby terenu oraz badaniach przypowierzchniowej budowy geologicznej pozwoliły przedstawić charakterystykę miejsc dogodnych do rozwoju osadnictwa w przeszłości na obszarze Puszczy Boreckiej. Aby zrozumieć jaki wpływ na żyjące tam społeczności miało środowisko przyrodnicze trzeba cofnąć się w przeszłość o kilkanaście tysięcy lat…
Pomiędzy 17 a 16 tys. lat temu rozległy lądolód skandynawski, który w swoim maksymalnym zasięgu zajął około ¾ obszaru dzisiejszej Polski, opuścił teraźniejszą Puszczę Borecką i tereny przyległe. To dzięki bytności lądolodu obszar ten cechuje się charakterystyczną, zróżnicowaną rzeźbą, z występującymi licznymi pagórkami i zagłębieniami terenu. Dalsze cofanie się czoła lądolodu na północ doprowadziło do utworzenia szerokiej doliny zorientowanej z północy na południe i przebiegającej przez centralną część Puszczy Boreckiej. Doliną odprowadzane były wody wypływające z topniejącego lądolodu. Obecnie dolina wykorzystywana jest przez Czarną Strugę.
W tym miejscu warto zadać sobie pytanie w jaki sposób krajobraz przyrodniczy warunkował dawne osadnictwo? Po pierwsze badane stanowiska archeologiczne znajdują się wzdłuż wyżej opisanej szerokiej doliny odpływowej. Przyjmując, że w przeszłości Czarna Struga miała wyższy poziom wody w korycie mogła ona stanowić źródło wody pitnej dla okolicznych mieszkańców. Po drugie specyficzny krajobraz polodowcowy sprzyjał lokalizacji obiektów archeologicznych (np. cmentarzysk kurhanowych czy osad mieszkalnych) głównie na pagórkach zbudowanych z osadów piaszczysto-żwirowych. Budowa geologiczna tych pagórków ma duże znaczenie, ponieważ osady je budujące łatwo przepuszczają wodę, co powoduje, że woda nie zalega na powierzchni terenu. Analogiczny, wpływ budowy geologicznej widać również chociażby w lokalizacji dzisiejszych cmentarzy, które w większości przypadków zakłada się na piaszczystych pagórkach. Ponadto łatwiej i szybciej kopie się w piasku niż na przykład w glinie.
Często pagórki na których lokalizowano stanowiska archeologiczne otoczone były podmokłościami i bagniskami występującymi w obniżeniach terenu. Podmokłości w niektórych przypadkach przetrwały do dzisiaj. Pozostałościami po nieistniejących niewielkich zbiornikach wodnych są mułki, a także torfy będące osadami zawierającymi dużą ilość materii organicznej (głównie pochodzącej z obumarłych szczątków roślinnych) i dokumentujące zarastanie tych zbiorników przez roślinność. Podmokłości okalające pagórki stanowiły naturalną przeszkodę zwiększając walory danej lokalizacji.
Geologia to także surowce mineralne. Wydaje się, że jednym z podstawowych źródeł materiałów budowlanych było glina lodowcowa, a tamtejsze społeczności w lokalizacji stanowisk brały pod uwagę miejsca, gdzie w stosunkowo niedużej odległości na powierzchni występują warstwy tego osadu. Glina lodowcowa składa się ze fragmentów o różnej wielkości, od mikroskopijnych cząstek ilastych wpływających na jej plastyczność po wielkie głazy narzutowe. Ze względu na swoje właściwości glina wykorzystywana była jako polepa przy tworzeniu ścian i podłóg budynków. Stosowano ją również jako materiał do produkcji ceramiki. Ponadto głazy narzutowe z wymytej przez cieki wodne gliny służyły do budowy płaszczów kamiennych kurhanów.
Podsumowując krajobraz przyrodniczy, a w tym rzeźba terenu i procesy prowadzące do jej powstania, a także budowa geologiczna stanowią kluczowy element determinujący miejsca lokalizacji osadnictwa zarówno w przeszłości jak i obecnie.
Zamieszczona poniżej figura przedstawia uproszczoną mapę geologiczną Puszczy Boreckiej i obszarów przyległych wykonaną na podstawie Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1: 50 000, arkusz Banie Mazurskie oraz Orłowo (PIG-PIB). Szeroka dolina odprowadzająca wody roztopowe zlokalizowana w centralnej części mapy wypełniona jest piaskami i żwirami wodnolodowcowymi, a także torfami oraz piaskami i namułami dolin rzecznych. Tereny sąsiadujące z doliną charakteryzują się występowaniem licznych pagórków zbudowanych z piasków i żwirów różnej genezy oraz często z okalających ich zagłębień z podmokłościami i/lub wypełnionych torfami. Na mapie zaznaczono tylko największe formy.
………………………………………………………………………………….
Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu „Nauka dla Społeczeństwa II”.
